Kan godsdienst nog geloofwaardig zijn na de 12 apostelen van het atheïsme?

Gepubliceerd op 18 mei 2021 om 18:35

De uitdaging van het moderne atheïsme

Wat kan godsdienst nog betekenen na het indringende werk van de 12 apostelen van het atheïsme de voorbije twee eeuwen? Kan het nog ooit Pinksteren in het christendom en in de Kerken na de fundamentele kritiek op - geloven in - God?

Het begon in het midden van de 19de eeuw al met Feuerbach, de vader van het atheïsme. Het kwam tot een hoogtepunt bij Derrida, de grote deconstructie-filosoof in de tweede helft van de 20ste eeuw.

Kan er na zoveel kritische, rationele reflectie nog een God zijn vandaag? Kunnen we de godsdienstigheid van Jezus nog overeind houden? Zal het tijdperk van atheïsme zich doorzetten, eerst in Europa en dan ook in de rest van de wereld?

Op het eerste gezicht lijkt het zo, zeker in België en Europa. Maar bij nader toezien is een en ander toch wel genuanceerder.

 

Het moderne atheïsme laat ruimte voor openheid

De 12 apostelen van het atheïsme  blijken niet zelden ruimte te laten voor het transcendente, het ons overstijgende in en achter de werkelijkheid. Hun denken is zo genuanceerd dat ze zien en aanvaarden dat God buiten ons kennen én ons ontkennen valt. De wereld en het leven kunnen mensen niet bevatten en vatten. De mens  rest enkel openheid voor iets dat hij niet heeft gemaakt, voor iets dat zoveel groter is. De mens zal altijd deel van de werkelijkheid blijven, hij kan er nooit buiten of boven gaan staan.

God is nu precies de Naam voor die grote Openheid tegenover de fascinerende maar mysterieuze werkelijkheid. Meer zelfs: God of de ultieme Openheid is meteen ook een appèl aan de mens, aan theïsten en atheïsten: een oproep om die openheid te respecteren, om de deuren van het eigen kennen niet voortijdig te sluiten. Er is overal nog veel niet-weten. Er is niet-weten in elk levensbeschouwelijk en religieus denken.

 

Huiswerk voor de godsdiensten

Er is nog God mogelijk na de 12 apostelen van het atheïsme. Het is de God voorbij elke menselijke en godsdienstige ‘invullende constructie’. Het is de God die ons vraagt om het gans Andere of de gans Andere te respecteren. Over wat we niet kunnen spreken, kunnen we maar beter behoedzaam zijn. Die transcendente Openheid of God vordert gelovigen op om hun eigen theologisch denken niet te verabsoluteren. Een absoluut, verticaal theïsme kan niet meer. Maar een hard, vlak atheïsme kan evenmin. God woont in het ‘a’: in ‘het domein van het niet kunnen kennen’. Daar is Hij goddelijker en uitdagender dan in de vele al te menselijke en godsdienstige theorievorming of doctrine.

De 12 apostelen hebben onuitwisbare sporen getrokken. In die sporen zullen gelovigen en ongelovigen voortaan moeten verder gaan. Grote metafysische constructies over God en het leven zijn niet meer mogelijk. Fundamentele tegenstrijdigheden tussen levensbeschouwingen en religies kunnen en hoeven niet meer. De nieuwe Openheid na de 12 moderne denkers daagt gelovigen en ongelovigen uit om zich met elkaar te verbinden in openheid, in relatie tot de ultieme Openheid. In de zone van de diepe, open verbinding is ruimte mogelijk voor verschillend denken. Zelfs God kan daar nog ter sprake komen.

Ten aanzien van de godsdienstige gelovigen bieden de 12 apostelen van het atheïsme een uitdaging en nieuwe kansen. In de mate dat God meer verbinding brengt in de wereld, in die mate zal de Naam God gezagvol kunnen blijven. In de mate dat God leidt tot afgeslotenheid, tegenstelling en gewelddadige strijd zullen godsdiensten verder aanzien en aantrekkelijkheid verliezen.

Er is dus ook na en vanuit het moderne denken een nieuw paradoxaal Pinksteren mogelijk. Een heel nieuw Pinksteren. Niet meer de grote, zekere, ingevulde doctrines over God. Wel de expressie van mysterie en oproep tot openheid. Wel de promotie van vrijheid, openheid en verbinding. Een nieuw godsdienstig Pinksteren voor de 21ste eeuw zal nog veel oude muren moeten slopen en nog veel bruggen moeten bouwen. Of het lukt, dat ligt nog helemaal open.

Ook de wereld zelf is uitgedaagd

Als godsdiensten geen open en verbindende stromingen kunnen worden, zal de uitstraling van de godsdiensten verder verschralen. Misschien komt er dan een nieuwe, open, humane spiritualiteit. Maar dan moeten ook landen en culturen hun weg van openheid en verbinding gaan. En dat is in de toegenomen polarisatie van de eerste twee decennia van de 21 ste eeuw juist niet het geval. Er is ook in de wereld nog een hele weg af te leggen om tegemoet te komen aan dat universele appèl tot openheid.

Allen open in die ene, gedeelde openheid! Allen op de ene, gedeelde weg van verbinding! Het is een beslissende missie voor de mensheid, al meteen in de komende decennia van deze eeuw. Iedereen kan er alvast zelf werk van maken in eigen denken en geloven, in eigen relaties en inzet.

 

Voor een persoonlijke bezinning of voor een gesprek in groep

*  Is er iets dat je aanspreekt in deze visie? Zie je het anders dan de kijk in deze tekst?

*  Hoe zie je godsdiensten en godsdienstigheid evolueren in de toekomst?

*  Hoe kunnen christendom en kerk het best inspelen op de uitdagingen van het moderne atheïsme? 

*  Hoe zie je het atheïsme en humanisme evolueren in de toekomst?

*  Hoe is het gesteld met de maatschappelijke aandacht en inzet voor goede verhoudingen tussen gelovigen en ongelovigen?

*  Zouden we meer initiatieven kunnen en/of moeten nemen om de interlevensbeschouwelijke en interreligieuze openheid en verbinding tussen mensen en groepen te bevorderen?

Wie meer wil lezen over deze thematiek, kan terecht bij  Erik Meganck in zijn recente boek “Religieus atheïsme. (Post)moderne filosofen over God en godsdiensten”.


«   »